بالاخره آن لحظه‌ای که ماه‌ها منتظرش بودید رسیده است؛ نوزاد به دنیا آمده و خانه پر از بوی نوزادی، لباس‌های کوچک، گریه‌های ریز و البته کلی سؤال شده است! اما برخلاف چیزی که شاید تصور کنید، بعد از تولد نوزاد همه‌چیز تمام نمی‌شود؛ اتفاقاً یک مرحله مهم تازه شروع شده است.
هفته اول بعد از زایمان، هم برای مادر و هم برای نوزاد دوره‌ای پر از تغییر است. بدن مادر در حال برگشتن از دوران بارداری و زایمان است، شیر خوردن برای نوزاد و مادر به یک مهارت تازه تبدیل می‌شود، خواب و بیداری نوزاد هنوز نظم مشخصی ندارد و والدین باید کم‌کم با نیازهای یک انسان کوچک آشنا شوند.
سازمان جهانی بهداشت، شش هفته اول پس از تولد را دوره‌ای بسیار مهم برای سلامت و بهبود مادر و نوزاد می‌داند و بر مراقبت، حمایت و پیگیری وضعیت هر دو تأکید دارد.
پس اگر تازه مادر شده‌اید، لازم نیست در هفته اول همه‌چیز را بلد باشید. کافی است بدانید چه چیزهایی طبیعی است، چه چیزهایی نیاز به توجه دارد و در چه شرایطی باید از پزشک یا ماما کمک بگیرید.
هفته اول بعد از زایمان؛ برای مادر چه اتفاقی می‌افتد؟
بدن مادر بعد از زایمان وارد مرحله‌ای از ریکاوری می‌شود. رحم به‌تدریج کوچک‌تر می‌شود، خونریزی پس از زایمان ادامه دارد و ممکن است درد، خستگی، احساس کشیدگی یا ناراحتی در ناحیه شکم و لگن وجود داشته باشد.
بعد از زایمان طبیعی ممکن است ناحیه واژن و پرینه حساس یا دردناک باشد و در صورت بخیه، مراقبت از آن اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. مادرانی که سزارین داشته‌اند نیز باید از محل برش جراحی مراقبت کنند و محدودیت‌های حرکتی و توصیه‌های پزشک را جدی بگیرند.
در روزهای اول، بررسی فشار خون، ضربان قلب، دمای بدن، میزان خونریزی، وضعیت رحم و علائم عفونت از بخش‌های مهم مراقبت پس از زایمان است.
خونریزی بعد از زایمان طبیعی است؟
بله، خونریزی واژینال پس از زایمان که به آن «لوشیا» گفته می‌شود، در روزهای اول طبیعی است و به‌تدریج تغییر می‌کند. اما خونریزی بسیار شدید یا ناگهانی طبیعی محسوب نمی‌شود و باید جدی گرفته شود.
اگر خونریزی به‌طور غیرعادی زیاد است، لخته‌های بزرگ و مکرر مشاهده می‌شود یا همراه با سرگیجه، ضعف شدید یا احساس ناخوشی است، باید سریعاً با پزشک یا مرکز درمانی تماس گرفت.
مراقبت از بدن مادر در هفته اول
در این روزها استراحت یک تجمل نیست؛ بخشی از روند بهبودی مادر است.
سعی کنید:
- تا حد امکان استراحت کنید.
- آب و مایعات کافی بنوشید.
- وعده‌های غذایی مغذی داشته باشید.
- داروها و مکمل‌هایی را که پزشک تجویز کرده طبق دستور مصرف کنید.
- برای انجام کارهای خانه از اطرافیان کمک بگیرید.
- در صورت درد یا علائم غیرطبیعی، خوددرمانی نکنید و با پزشک مشورت کنید.
لازم نیست مادر تازه‌زایمان‌کرده در هفته اول خانه را مرتب نگه دارد، مهمانی برگزار کند یا همه کارهای نوزاد را به‌تنهایی انجام دهد. مهم‌ترین کار او در این روزها، بهبود خودش و مراقبت از نوزاد است.
تغییرات روحی مادر؛ گریه کردن همیشه به معنی افسردگی نیست
هفته اول می‌تواند از نظر احساسی هم عجیب باشد. ممکن است مادر یک لحظه از خوشحالی گریه کند و چند ساعت بعد احساس خستگی، نگرانی یا حتی دلگیری داشته باشد.
تغییرات هورمونی، کم‌خوابی، درد، فشار مسئولیت جدید و تجربه زایمان می‌توانند احساسات مادر را تحت تأثیر قرار دهند.
اما نباید مشکلات روحی مادر را نادیده گرفت. WHO توصیه می‌کند سلامت روان مادر در مراقبت‌های پس از زایمان مورد توجه قرار بگیرد و در صورت وجود علائم اضطراب یا افسردگی، حمایت و درمان مناسب فراهم شود.
اگر احساس ناراحتی شدید، ناامیدی، اضطراب شدید، ناتوانی در مراقبت از خود یا نوزاد یا افکار آسیب‌زدن به خود یا دیگران وجود دارد، باید فوراً از متخصص کمک گرفت.
شیردهی در هفته اول؛ چرا نوزاد این‌قدر شیر می‌خواهد؟
یکی از بزرگ‌ترین نگرانی‌های مادران در روزهای اول این است:
«آیا شیرم برای نوزادم کافی است؟»
در روزهای اول، بدن مادر «آغوز» تولید می‌کند؛ ماده‌ای غلیظ و زردرنگ که مقدار آن زیاد نیست، اما سرشار از مواد مغذی و عوامل مهم برای سیستم ایمنی نوزاد است. با ادامه شیردهی، تولید شیر افزایش پیدا می‌کند.
نوزاد در روزهای اول ممکن است هر ۱ تا ۳ ساعت درخواست شیر کند. معده نوزاد تازه‌متولدشده کوچک است و تغذیه مکرر در این دوره طبیعی است.
بنابراین صرفاً زیاد شیر خوردن نوزاد به معنی کم بودن شیر مادر نیست.
از کجا بفهمیم نوزاد به اندازه کافی شیر می‌خورد؟
پزشک یا ماما می‌تواند با بررسی وزن نوزاد، الگوی تغذیه و تعداد پوشک‌های خیس و کثیف به ارزیابی دریافت شیر کمک کند.
اگر نوزاد خوب شیر نمی‌خورد، به‌سختی بیدار می‌شود، مکیدن ضعیفی دارد یا درباره میزان تغذیه او نگرانی وجود دارد، بهتر است منتظر نمانید و با پزشک یا مشاور شیردهی مشورت کنید.
اگر مادر قصد شیردهی دارد، در صورت امکان کمک گرفتن از مشاور شیردهی در همین روزهای اول می‌تواند بسیار مفید باشد؛ چون بسیاری از مشکلاتی که در ابتدای شیردهی ایجاد می‌شوند با اصلاح وضعیت قرارگیری و گرفتن سینه قابل مدیریت هستند.
خواب نوزاد در هفته اول چگونه است؟
اگر فکر می‌کردید نوزاد تازه‌متولدشده بیشتر روز را یک‌سره می‌خوابد، احتمالاً خیلی زود متوجه می‌شوید که ماجرا کمی متفاوت است!
نوزادان معمولاً در طول شبانه‌روز چندین بار برای شیر خوردن بیدار می‌شوند و هنوز تفاوت مشخصی بین روز و شب ندارند. بیدار شدن‌های مکرر در این دوره طبیعی است.
اما مهم‌تر از تعداد ساعات خواب، امن بودن محل خواب نوزاد است.
قانون طلایی خواب نوزاد: همیشه به پشت بخوابد
برای خواب، نوزاد باید به پشت و روی یک سطح سفت، صاف و بدون شیب قرار بگیرد.
محل خواب نوزاد نباید پر از بالش، پتوهای آزاد، عروسک، ضربه‌گیر یا وسایل نرم باشد. CDC با استناد به توصیه‌های آکادمی اطفال آمریکا تأکید می‌کند که نوزاد هنگام خواب روی سطح مناسب و به پشت قرار بگیرد و وسایل نرم از فضای خواب او دور باشند.
اگر برای سیسمونی نوزادتان در حال انتخاب وسایل خواب هستید، ایمنی باید همیشه قبل از ظاهر و دکوراسیون قرار بگیرد.
در هرموساکیدز هم می‌توانید برای آماده‌کردن فضای نوزاد سراغ وسایل کاربردی و موردنیاز روزهای اول بروید؛ از لباس‌های نوزادی و لوازم مراقبتی گرفته تا تجهیزات اتاق و خواب کودک.
مراقبت از بند ناف نوزاد
بند ناف یکی از بخش‌هایی است که در هفته اول نیاز به توجه دارد.
مهم‌ترین نکته، تمیز و خشک نگه داشتن آن و رعایت دستورالعملی است که پزشک یا ماما برای مراقبت از بند ناف ارائه کرده است.
اگر اطراف ناف قرمز و متورم شد، ترشح بدبو مشاهده کردید، خونریزی قابل توجه وجود داشت یا نوزاد تب و بی‌حالی داشت، باید با پزشک تماس بگیرید.
WHO نیز مراقبت بهداشتی از بند ناف و توجه به نشانه‌های عفونت را از بخش‌های مهم مراقبت از نوزاد می‌داند.
حمام نوزاد در هفته اول؛ هر روز لازم نیست!
نوزاد تازه‌متولدشده نیازی ندارد هر روز حمام شود. در روزهای اول می‌توان قسمت‌هایی مانند صورت، گردن، دست‌ها و ناحیه پوشک را با روش مناسب تمیز کرد.
مهم‌تر از تعداد حمام‌ها، حفظ دمای مناسب نوزاد و مراقبت از پوست حساس اوست.
همچنین بهتر است برای استفاده از محصولات پوستی، شوینده‌ها یا مواد مختلف، به توصیه پزشک و وضعیت پوست نوزاد توجه کنید.
زردی نوزاد؛ چه زمانی باید جدی گرفت؟
زرد شدن پوست یا سفیدی چشم نوزاد یکی از موضوعاتی است که در روزهای اول باید تحت نظر باشد.
زردی در نوزادان شایع است، اما میزان و زمان شروع آن اهمیت دارد. به همین دلیل در روزهای ابتدایی، بررسی نوزاد از نظر زردی اهمیت زیادی دارد و WHO نیز ارزیابی زردی را در مراقبت‌های پس از تولد توصیه می‌کند.
اگر نوزاد بیش از حد خواب‌آلود است، خوب شیر نمی‌خورد یا زردی بیشتر می‌شود، باید با پزشک یا ماما مشورت شود.
هرگز درمان زردی نوزاد را خودسرانه و با روش‌های خانگی انجام ندهید.
پوشک نوزاد؛ یکی از بهترین راه‌های شناخت وضعیت او
تعداد پوشک‌های خیس و کثیف می‌تواند اطلاعات خوبی درباره تغذیه و وضعیت نوزاد در اختیار والدین و پزشک قرار دهد.
در روزهای اول، الگوی دفع به‌تدریج تغییر می‌کند و بنابراین بهتر است والدین به جای مقایسه نوزاد خود با نوزادان دیگر، روند تغذیه، دفع و وزن‌گیری را با کمک پزشک یا ماما بررسی کنند.
اگر نوزاد تغذیه مناسبی ندارد، ادرار بسیار کمی دارد یا به شکل غیرمعمول بی‌حال است، موضوع را با پزشک مطرح کنید.
نوزاد در هفته اول چه چیزهایی را می‌بیند و می‌شنود؟
نوزاد از همان روزهای اول به صداها و تماس نزدیک واکنش نشان می‌دهد. تماس پوست با پوست، در آغوش گرفتن، صحبت کردن آرام با نوزاد و پاسخ دادن به نیازهای او می‌تواند به شکل‌گیری ارتباط میان والد و کودک کمک کند.
WHO نیز بر تماس نزدیک، گرما، آرامش و پاسخ‌گویی والدین به نشانه‌های نوزاد تأکید دارد.
لازم نیست برای نوزاد تازه‌متولدشده برنامه آموزشی پیچیده داشته باشید. در هفته اول، بغل کردن، شیر دادن، آرام کردن، صحبت کردن و پاسخ دادن به نیازهایش خودِ یک فعالیت مهم رشدی است.
آیا بغل کردن زیاد نوزاد او را لوس می‌کند؟
خیر.
نوزاد تازه‌متولدشده هنوز نمی‌تواند نیازهایش را با کلمات بیان کند. گریه، حرکت، مکیدن دست و بی‌قراری می‌توانند راه‌های ارتباطی او باشند.
در این مرحله، پاسخ دادن به نیازهای نوزاد، در آغوش گرفتن و ایجاد احساس امنیت بخش طبیعی مراقبت از اوست.
معاینه‌های مهم نوزاد در روزهای اول
نوزاد در روزهای ابتدایی باید از نظر سلامت عمومی، تغذیه، وزن، زردی، علائم عفونت و سایر موارد مهم بررسی شود.
WHO زمان‌بندی مراقبت پس از تولد را شامل بررسی اولیه در ۲۴ ساعت اول، بررسی مجدد در حدود روز سوم، پیگیری بین روزهای هفتم تا چهاردهم و سپس ارزیابی در شش هفتگی می‌داند؛ البته بسته به شرایط مادر و نوزاد ممکن است مراجعات بیشتری لازم باشد.
همچنین بررسی‌های نوزادی مانند غربالگری‌های مربوط به شنوایی و چشم و واکسیناسیون باید طبق برنامه و دستورالعمل نظام سلامت محل زندگی انجام شود.
چه زمانی نوزاد به پزشک نیاز دارد؟
بعضی علائم را نباید به «طبیعی بودن نوزادی» نسبت داد.
اگر نوزاد:
- به‌خوبی شیر نمی‌خورد یا ناگهان تغذیه‌اش تغییر کرده است
- به شکل غیرمعمول بی‌حال یا کم‌تحرک است
- مشکل تنفسی دارد
- تب یا دمای غیرطبیعی دارد
- دچار تشنج می‌شود
- بدنش بیش از حد سرد است
- علائم عفونت دارد
- یا والدین احساس می‌کنند حال عمومی نوزاد خوب نیست
باید سریعاً برای ارزیابی پزشکی اقدام شود. WHO نیز مشکلات تغذیه، کاهش فعالیت، دشواری تنفس، تب، تشنج و سردی بدن را از علائم هشداردهنده نوزاد می‌داند.
مادر چه علائمی را نباید نادیده بگیرد؟
همان‌قدر که حال نوزاد مهم است، سلامت مادر هم اهمیت دارد.
مادر باید در صورت بروز علائمی مانند خونریزی شدید، تب، درد شدید یا رو به افزایش، علائم عفونت، تنگی نفس، درد قفسه سینه، سردرد شدید یا تغییرات نگران‌کننده در وضعیت عمومی، سریعاً از پزشک کمک بگیرد.
WHO نیز در مراقبت پس از زایمان بر شناسایی علائم خطر مانند خونریزی شدید و تب و همچنین بررسی عفونت و عوارض پس از زایمان تأکید می‌کند.
هفته اول بعد از زایمان؛ مهمان‌ها کمتر، کمک‌ها بیشتر!
یکی از بهترین کارهایی که خانواده می‌توانند برای مادر تازه‌زایمان‌کرده انجام دهند، این است که به جای اینکه از او انتظار پذیرایی داشته باشند، به او کمک کنند.
مثلاً:
- غذا آماده کنند.
- خریدهای خانه را انجام دهند.
- کارهای خانه را سبک کنند.
- اجازه دهند مادر بخوابد.
- در نگهداری از نوزاد کمک کنند.
- به مادر فرصت حمام و استراحت بدهند.
- اگر مادر نیاز دارد، از او بدون قضاوت حمایت کنند.
مادر قرار نیست در هفته اول «مادر کامل» باشد. او خودش هم تازه وارد مرحله جدیدی از زندگی شده است.
برای هفته اول نوزاد چه چیزهایی واقعاً لازم داریم؟
در روزهای اول، تعداد زیادی وسیله فانتزی لازم نیست. مهم‌تر از خرید زیاد، داشتن وسایل کاربردی و مناسب است.
یک چک‌لیست ساده می‌تواند شامل این موارد باشد:
برای لباس:
- بادی نوزادی
- سرهمی
- لباس راحت و مناسب فصل
- جوراب
- کلاه در صورت نیاز و مطابق شرایط محیط
برای تعویض پوشک:
- پوشک مناسب
- دستمال یا وسایل شست‌وشوی مناسب
- زیرانداز تعویض
- لباس اضافه
برای خواب:
- فضای خواب ایمن
- تشک مناسب و سفت
- ملحفه مناسب
برای مراقبت روزانه:
- حوله نرم
- وسایل بهداشتی موردنیاز
- دماسنج
- وسایل مورد توصیه پزشک
در هرموساکیدز تلاش شده وسایل موردنیاز نوزاد و کودک در کنار هم قرار بگیرند تا والدین بتوانند بخشی از خریدهای سیسمونی و نیازهای روزهای ابتدایی را راحت‌تر پیدا کنند.
یک نکته مهم برای پدرها؛ شما هم نقش مهمی دارید!
هفته اول فقط هفته مادر و نوزاد نیست؛ پدر هم عضو مهم این تیم سه‌نفره است.
لازم نیست پدر حتماً در شیردهی نقش مستقیم داشته باشد تا کمک‌کننده باشد. عوض کردن پوشک، آرام کردن نوزاد، بغل کردن او، آماده کردن غذای مادر، انجام کارهای خانه و حتی مراقبت از مادر در زمان استراحت، کمک‌های بسیار مهمی هستند.
مادر نباید احساس کند همه مسئولیت نوزاد روی دوش اوست.
چک‌لیست طلایی هفته اول بعد از زایمان
اگر بخواهیم تمام این مقاله را در یک چک‌لیست خلاصه کنیم، این موارد را به خاطر بسپارید:
☐ مادر به اندازه کافی استراحت کند.
☐ مادر مایعات و غذای کافی دریافت کند.
☐ وضعیت خونریزی و درد مادر تحت نظر باشد.
☐ مادر علائم هشدار پس از زایمان را بشناسد.
☐ نوزاد به‌طور منظم تغذیه شود.
☐ وضعیت وزن و تغذیه نوزاد بررسی شود.
☐ تعداد پوشک‌ها تحت نظر باشد.
☐ زردی نوزاد بررسی شود.
☐ بند ناف تمیز و خشک نگه داشته شود.
☐ نوزاد همیشه برای خواب به پشت قرار بگیرد.
☐ فضای خواب نوزاد صاف، سفت و بدون وسایل نرم و اضافی باشد.
☐ برنامه معاینه و غربالگری‌های نوزاد فراموش نشود.
☐ در صورت مشاهده علائم هشدار، مراجعه پزشکی به تأخیر نیفتد.
☐ مادر از نظر روحی نیز حمایت شود.
هفته اول قرار نیست بی‌نقص باشد!
شاید در هفته اول احساس کنید همه‌چیز سخت‌تر از چیزی است که تصور می‌کردید. شاید نوزاد زیاد گریه کند، خواب شما به‌هم بریزد، شیردهی آن‌طور که انتظار داشتید پیش نرود یا حتی بعضی روزها احساس کنید اصلاً نمی‌دانید دارید چه کار می‌کنید!
اما واقعیت این است که هیچ مادری از روز اول همه‌چیز را بلد نیست.
شما و نوزادتان در حال شناختن یکدیگر هستید. هر روز چیز جدیدی یاد می‌گیرید؛ از اینکه چه زمانی نوزاد گرسنه است تا اینکه چه چیزی او را آرام می‌کند.
هفته اول قرار نیست هفته‌ای برای «عالی بودن» باشد؛ قرار است هفته‌ای برای شناختن، استراحت کردن، مراقبت کردن و کمک گرفتن باشد.
مادر باید مراقب نوزاد باشد، اما نباید خودش را فراموش کند. نوزاد به مادری نیاز دارد که حمایت شود، استراحت کند و اگر چیزی درست پیش نمی‌رود، برای کمک گرفتن احساس خجالت نکند.
و شاید مهم‌ترین جمله برای تمام مادرانی که تازه نوزادشان را در آغوش گرفته‌اند همین باشد:
قرار نیست همه‌چیز را از روز اول بلد باشید؛ شما هم مثل نوزادتان، تازه وارد این فصل جدید شده‌اید.
هرموساکیدز؛ همراه روزهای شیرین شروع یک زندگی تازه
روزهای اول تولد نوزاد پر از لحظه‌های کوچک اما فراموش‌نشدنی است؛ اولین لباس، اولین حمام، اولین لبخند، اولین خواب در تخت خودش و حتی همان گریه‌هایی که بعدها با شنیدنشان دلتان تنگ می‌شود.
هرموساکیدز تلاش می‌کند در کنار والدین باشد تا برای این روزهای شیرین، انتخاب وسایل موردنیاز نوزاد و کودک ساده‌تر و لذت‌بخش‌تر شود.
به دنیای مادری خوش آمدید؛ قرار نیست این مسیر را تنها طی کنید. ❤️